«

»

May 18

Konseilu Fini Timor Leste Prontu Hapara Inportasaun Fini

Reporter: Tyfa, Roger Sonia & CelciaIMG_4244

Dili-Ministeriu Agrikultura e Pescas (MAP) liu husi Diresaun Nasional Agrikultura Hortikultura no Esestensaun husi Departamentu Fini hala’o sorumutu ho kordenador produtor fini komersial husi Munisipio sira hodi koalia konaba Konsellu fini Nasional iha ita nia rai, Sorumutu ne’e hala’o iha loron Tersa (16/05) iha Salaun MAP Comoro Dili.

Iha sorumutu ne’e mos Diretor Geral Agrikultura Hortikultura Deolindo da Silva hateten katak oras ne’e dadauk konsege hapara ona fini lubuk ida husi rai liur no sira mos konsege minimiza ona orasamentu estado nebe usa hodi inporta fini husi rai liur.

Deolindo hateten tan iha nia entrevista katak, objetivu lolos husi sorumutu ne’e mos atu konsolida responsabilidade kordenador sira ne’ebe produz Fini komersial ho sertifikadu, atu bele halo planu no prepara programa ba iha tinan 2018 nian.

Deolindo relata, dalaruma fini refere sira destribui tarde ituan, dalaruma mos ita nia agrikultor sira la konsege kuda, hanesan akontese iha tinan 2015 tanba tama ona ba iha tempu bailoro, tanba sira mos presiza hein orsamentu hodi aluga kareta atu bele tula fini sira ba distribui, ida ne’e maka sai hanesan dezafius bo’ot, nia fiar katak agora ba oin sei la akontese tan hanesan tinan 2015 nian.

“Ami mos tenta hela atu ita nia benefisiariu sira labele dependensia makas liu, ami hare mos ba iha dezenvolvimentu ita nia Agrikultor sira, sira bele hamrik mesak ona ga lae? Se bele ona fini refere mos sei fa’an, maibe sira labele ami sei fo gratuita nafatin”dehan Deolindo.

Fini ne’ebe maka agora dadauk hapara husi rai liu maka fini sira ne’ebe ita halo ona lansamentu, hanesan Batar noi mutin, sele no nai, hare maka hanesan nakroma ho nakroma (1) fore-rai, fore-mungu, fehuk midar no aifarina.

Simão M. Belo hanesan Assesor ba produs fini hatutan katak, enkontru ne’e hanaran enkontru Komisaun Conselho Nasional tamba enkontru fini Nasional bo’ot no iha ninia Membru inklui Ministeiru Agricultura.

Nia informa, conselho fini Timor Leste mos iha ninia politika, koalia kona ba sistema fini ne iha komisaun (3) tolu. Komisaun lansa varidade, Komisaun Planeamentu produsaun fini, Komisaun kontrolu kualidade, no iha mos komisaun 2 komisaun planeamentu produs fini nomos komisaun kontrolu kualidade halao enkontru semana ida antes hakat ba conselho fini.

Enkontru ida ne’e atu prepara hodi rekolla informasaun hotu ho nune bele relata ba conselho fini. Ministeiru Agrikultura iha tinan hirak liu ba lansa ona varidade hanesan Batar, Aifarina, Hare, Koto, nomos Foremungu, iha varidade hirak ne’e Ministeiru Agrikultura, iha diresaun Agrikultura no hortikultura iha mos ninia departementu ida mak departementu fini hodi kontrolu ninia kualidade atu kualidade fini nafatin as hanesan mos nasaun vizinu sira seluk.

Entretantu kordenador habarak fini komunidade Suai Loro, Hilario Oleveira Mendonca, relata enkontru ne’e mos atu hamosu komisaun ida hodi hala planeamentu ida oinsa maka atu produs fini ne’e tanba liu husi enknotru ne’e maka bele hatene katak kada tinan presiza manda fini hira no fini hira maka ita presiza, ohin ami rona husi Diretor Jeral Agrikultura no Hortikultura katak tinan ne’e sei destribui fini ho tonelada limanolu tanba ne’e enkontru sira ne’e importante tebes ba ami tekniku sira hodi bele hatene.

“Hau hanoin ba fini tonelada limanolu ne’e la sufisinete ba ita nia kliente sira tanba kada tinan sira sempre hasae bebeik produsaun, maibe ami mos aseita husi nivel altu sira nia hanoin, ami husi parte tekniku ami esforsu nafatin hodi garante ita nia fini sira hodi hapara mos husi importasaun sira ne’ebe maka tama mai”dehan Hilario.

Husi parte tekniku difikuldade ne’ebe ami hasoru maka hanesan dalaruma ita nia komunidade rasik liu-liu sira ne’ebe maka produtor fini nian, sira produs fini e depois ami maka sei rekolla fali informasaun sira ne’e, tanba distansia husi produtor no ami nia asosiasaun mos dook tebes, maibe ami nia koperasaun lao diak tebes.